2.1. Nguồn gốc hình thành và tín ngưỡng

Di tích quốc gia đặc biệt Tháp Bà Pô Nagar nằm trên đồi Cù Lao thuộc phường Bắc Nha Trang, được đồng bào Chăm xây dựng vào khoảng thế kỷ thứ VIII đến thế kỷ thứ XIII nhằm thờ nữ thần Pô Inư Nagar (hay còn gọi Pô Nagar).

Đến năm 1653, từ sự giao thoa, hòa cư của người Việt và người Chăm đã đánh dấu sự giao thoa và kết hợp một cách hài hoà tín ngưỡng thờ Mẹ xứ sở của người Chăm với tín ngưỡng thờ Thiên Y A Na Thánh Mẫu của người Việt. Vì thế, tại Tháp Bà Pô Nagar còn được thờ Thiên Y A Na Thánh Mẫu.

2.2. Kiến trúc tổng thể của tháp bà Pô Nagar

Tháp Bà Pô Nagar là một quần thể kiến trúc bao gồm có tháp chuông, Mandapa và khu đền tháp. Tuy nhiên, do ảnh hưởng của lịch sử nên hiện nay khu di tích còn tồn tại 5 công trình kiến trúc ở hai mặt bằng là Mandapa và khu đền tháp:

• Khu vực Mandapa: Có 4 hàng cột lớn hình bát giác, xây dựng bằng gạch đất nung, với 10 cột lớn và 12 cột nhỏ.

• Khu đền tháp hiện còn 4 tháp chính:

  • Tháp Đông Bắc (Tháp Bà): Cao 23m, được xây dựng lần đầu vào khoảng thế kỷ VIII và được xây dựng lại vào khoảng thế kỷ XI. Bên trái tháp có tượng thờ Nữ thần Pô Nagar.

  • Tháp Nam: Cao 18m, có niên đại xây dựng vào khoảng thế kỷ XIII. Đây là nơi thờ thần Shiva. Theo truyền thuyết của người Việt thì tháp này thờ chồng của Thiên Y A Na Thánh Mẫu, còn gọi là Tháp Ông.

  • Tháp Đông Nam: Cao 7,1m, có niên đại khoảng thế kỷ XI đến XII. Thờ thần Skandha – con của thần Shiva. Theo truyền thuyết Việt, tháp thờ ông bà Tiều – cha mẹ nuôi của Thiên Y A Na Thánh Mẫu.

  • Tháp Tây Bắc: Cao 9m, là ngọn tháp duy nhất còn tương đối nguyên vẹn về kiến trúc và điêu khắc. Thờ thần Ganesha. Theo người Việt thì đây là nơi thờ Cô, Cậu – con của Thiên Y A Na Thánh Mẫu.

3. Giá trị văn hóa của Tháp Bà Pô Nagar

3.1. Danh hiệu, hiện vật và bảo tồn

Năm 1979, di tích Tháp Bà Pô Nagar được công nhận là di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia. Điều này cho thấy sự quan tâm đặc biệt của Đảng và Nhà nước đến quần thể di tích này.

Hiện tại, di tích Tháp Bà còn lưu giữ được:

• 14 đạo sắc phong

• 28 minh văn trên các bia đá

• Cùng nhiều di vật quý giá khác

3.2. Lễ hội truyền thống và vai trò tâm linh

“Khi nói về di tích quốc gia đặc biệt Tháp Bà Pô Nagar cũng đồng thời chúng ta nhắc đến lễ hội Tháp Bà Pô Nagar diễn ra hàng năm từ ngày 20 đến 23-3 âm lịch, là hình thức thực hành tín ngưỡng thờ cúng Mẹ xứ sở của đồng bào Chăm và tín ngưỡng thờ Mẫu của cộng đồng người Việt.

Năm 2012, lễ hội Tháp Bà Pô Nagar được ghi vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

“Trải qua quá trình giao lưu, trao đổi, tiếp biến văn hoá, di tích quốc gia đặc biệt Tháp Bà Pô Nagar đã trở thành một trung tâm thờ Mẫu – nơi mà người dân trong tỉnh cùng du khách gần xa đến cầu nguyện mong quốc thái dân an, mưa thuận gió hoà, cuộc sống thanh bình, ấm no, thịnh vượng”, ông Lê Văn Hoa – Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho biết.